Zanim inwestor zada pierwsze pytanie – zapytaj sam siebie. Due diligence przeprowadzone przez inwestora to egzamin. Due diligence przeprowadzone przez naukowca to przygotowanie do egzaminu.
Termin "due diligence" dosłownie oznacza "należytą staranność". W praktyce komercjalizacyjnej to ustrukturyzowany proces weryfikacji, który każdy poważny inwestor, fundusz akceleracyjny czy partner biznesowy przeprowadzi, zanim zaangażuje kapitał lub zasoby. Sprawdza się wtedy nie tylko technologię, ale także stan własności intelektualnej, historię publikacji, umowy, zespół i kondycję finansową projektu.
Naukowcy traktują to często jako procedurę, przez którą "przechodzi się" po stronie inwestora. To błąd. Due diligence jest instrumentem, który warto zastosować do własnego projektu zanim ktokolwiek z zewnątrz o to poprosi – właśnie po to, żeby nie zostać zaskoczonym przez pytanie, na które odpowiedź okazuje się nieprzyjemna.
Czego szuka inwestor – i gdzie najczęściej znajduje problemy
W polskiej rzeczywistości akademickiej trzy obszary generują nieproporcjonalnie dużo problemów na etapie due diligence:
-
Własność IP jest nieoczywista: Zgodnie z art. 148 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce (PSWiN 2018), wyniki badań pracownika uczelni publicznej należą domyślnie do uczelni. Pracownik ma 14 dni na złożenie oświadczenia o zainteresowaniu przejęciem praw, a uczelnia – 3 miesiące na decyzję. Jeśli badania były prowadzone przez kilka osób z różnych jednostek, własność staje się pytaniem wielostronnym. Inwestor musi wiedzieć, że kupuje prawa od właściciela – nie od entuzjasty.
Publikacja przed zgłoszeniem niszczy nowość: Polskie prawo własności przemysłowej nie przewiduje okresu ochronnego (grace period) dla ujawnień dokonanych przez samego wynalazcę. Każde publiczne ujawnienie wynalazku – artykuł, preprint, poster konferencyjny, rozprawa doktorska, a nawet prezentacja ustna przed datą zgłoszenia patentowego – stanowi część stanu techniki i może zdyskwalifikować wynalazek jako niespełniający kryterium nowości. To jeden z najczęstszych i najtrudniejszych do naprawienia błędów.
Finansowanie publiczne wiąże warunkami: Grant z NCN, NCBR czy programu ramowego UE (Horyzont Europa) może nakładać obowiązki dotyczące własności wyników, obowiązkowego otwartego dostępu do publikacji czy licencjonowania. Inwestor sprawdzi, czy warunki umowy grantowej są zgodne z planowaną strukturą komercjalizacji.
⚠️ Uwaga: W Polsce nie ma grace period. Jeśli opublikowałeś wyniki przed złożeniem wniosku patentowego, skonsultuj się natychmiast z rzecznikiem patentowym. Nie zakładaj, że problem nie istnieje.
Pięć obszarów do samodzielnego sprawdzenia
Poniższa tabela to punkt wyjścia do wewnętrznego audytu IP przed rozmową z jakimkolwiek inwestorem lub programem akceleracyjnym. Nie jest to lista wyczerpująca – to jest absolutne minimum.
| Obszar | Co sprawdzić |
|
Własność IP |
* Kto jest właścicielem wyników?: Uczelnia (domyślnie, art. 148 PSWIN 2018), pracownik (jeśli przejął prawa w trybie ustawowym), czy spółka spin-off? Sprawdź, czy złożono i rozpatrzono oświadczenie pracownika. * Czy są współtwórcy?: Inni naukowcy z tej samej lub innej uczelni, doktoranci, studenci. Każdy współtwórca musi być ujawniony i musi wyrazić zgodę na komercjalizację . * Czy badania były finansowane ze środków publicznych?: Grant NCN, NCBR, Horyzont – każdy może nakładać warunki co do własności i licencjonowania wyników. |
|
Nowość i publikacja |
* Data pierwszego publicznego ujawnienia: Konferencja, preprint, rozprawa doktorska, seminarium. W Polsce nie ma okresu ochronnego (grace period) – każde ujawnienie przed datą zgłoszenia niszczy nowość . * Data zgłoszenia patentowego lub decyzja o zachowaniu jako know-how . * Czy chronologia jest bezpieczna?: Jeśli publikacja poprzedza zgłoszenie – wynalazek może nie być zdolny do ochrony patentowej. |
|
Stan zgłoszenia IP |
* Czy złożono zgłoszenie patentowe, wzoru użytkowego lub innego prawa?: W UPRP, EPO, PCT? Jaki jest aktualny status? * Czy są nieopłacone opłaty urzędowe?: Zaległości w opłatach mogą skutkować wygaśnięciem praw . * Zakres ochrony geograficznej: Polska, Europa, USA, rynki docelowe inwestora? |
|
Umowy i obciążenia |
* Umowy badawcze z partnerami zewnętrznymi: Czy przyznają prawa IP partnerowi? Czy zawierają klauzule wyłączności? * Umowy o poufności (NDA): Czy były zawierane przed ujawnieniem wyników? Czy zostały dotrzymane? * Licencje udzielone osobom trzecim: Czy technologia nie jest już licencjonowana na warunkach, które ograniczą inwestora? |
|
Zespół |
* Kto będzie prowadzić projekt po inwestycji?: Inwestorzy finansują w ludzi, nie tylko technologię . * Czy kluczowe osoby są związane z projektem umowami?: Czy mogą odejść do konkurencji lub założyć równoległą spółkę? * Polityka uczelni wobec przedsiębiorczości akademickiej: Czy regulamin uczelni pozwala pracownikowi na pełnienie funkcji w spin-offie? |
Odpowiedź "nie wiem" na którekolwiek z powyższych pytań to sygnał, że przed rozmową z inwestorem potrzebujesz konsultacji z CTT lub rzecznikiem patentowym.
Rola CTT w procesie due diligence
Centrum Transferu Technologii (zob. wpis "C") jest naturalnym partnerem przy przygotowaniu do due diligence: zna regulamin uczelni, historię zgłoszeń IP, warunki umów grantowych i procedurę przeniesienia praw na spin-off. Może przeprowadzić wewnętrzne badanie czystości patentowej (zob. wpis "F" Freedom to Operate) i wskazać, czy łańcuch własności jest kompletny. To znacznie mniej kosztowne niż odkrycie luki w trakcie negocjacji z inwestorem.
Najważniejsza zasada
Due diligence nie jest przeszkodą – jest filtrem jakości. Projekt, który przechodzi własne due diligence, daje inwestorowi to, czego naprawdę szuka: pewność, że nie kupuje niespodzianki. Przygotowanie do tego procesu jest pracą, którą warto wykonać raz, zanim zostanie wykonana wielokrotnie przez innych.
Podstawa prawna:
-
Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. 2018 poz. 1668), art. 148-149.
-
Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (Dz. U. 2020 poz. 286 ze zm.), art. 24-25.